Image




 目次

  ・行列

  ・行列の和と定数倍

  ・行列の積

  ・追記:零行列




この記事を読む助けになる数学の記事
数値計算1話5話15話26話






カヤ

今回は行列について解説する。

  行列


\[ 行列\]  \( m \) 、\( n \) を任意の自然数とする。 \( m \times n \) 個の複素数 \[ \begin{align} a_{ij} \ \ \ \left( i = 1,2, \ldots ,m \ ; \ \ j = 1,2, \ldots ,n \right) \end{align}\] を、縦 \( m \) 個、横 \( n \) 個の長方形に並べたものを、\( \left( m, n \right) \) 型の行列と呼び、これを \[ \begin{align} A = \left( a_{ij} \right) = \left( \begin{array}{cccc} a_{11} & a_{12} & \ldots & a_{1n} \\ a_{21} & a_{22} & \ldots & a_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ a_{m1} & a_{m2} & \ldots & a_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] と表す。

 \( \left( m, 1 \right) \) 型の行列を \( m \) 項列ベクトル、あるいは \( m \) 項縦ベクトルと呼びます。 また、\( \left( 1, n \right) \) 型の行列を \( n \) 項行ベクトル、あるいは \( n \) 項横ベクトルと呼びます。
 行列を構成する \( m \times n \) 個の複素数を行列の成分と呼びます。 特に、上から \( i \) 番目、左から \( j \) 番目の位置にある成分 \( a_{ij} \) を \( \left( i, j \right) \) 成分と呼びます。 横に一列に並んだ列をと呼び、縦に一列に並んだ列をと呼びます。 特に、上から \( i \) 番目の行を第 \( i \) 行、左から \( j \) 番目の列を第 \( j \) 列と呼びます。
 \( \left( m, n \right) \) 型の行列 \( A = \left( a_{ij} \right) \) の第 \( j \) 列だけを取り出したものを、行列 \( A \) の第 \( j \) 列ベクトルと呼びます。 これを用いて、 \[ \begin{align} \boldsymbol a_1 \ \mathrm = \left( \begin{array}{cccc} a_{11} \\ a_{21} \\ \vdots \\ a_{m1} \end{array} \right) , \ \boldsymbol a_2 \ \mathrm = \left( \begin{array}{cccc} a_{12} \\ a_{22} \\ \vdots \\ a_{m2} \end{array} \right) , \ \ldots \ , \ \boldsymbol a_n \ \mathrm = \left( \begin{array}{cccc} a_{1n} \\ a_{2n} \\ \vdots \\ a_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] と表されるとき、 \[ \begin{align} A = \left( \boldsymbol a_1 \ \ \boldsymbol a_2 \ \ \cdots \ \ \boldsymbol a_n \right) \end{align}\] と書くことがあります。 行についても同様に \( A \) の第 \( i \) 行だけを取り出したものを、行列 \( A \) の第 \( i \) 行ベクトルと呼びます。 これを用いて、 \[ \begin{align} & \boldsymbol a_1 \ \mathrm = \left( a_{11} , a_{12} , \cdots , a_{1n} \right) \\\\ & \boldsymbol a_2 \ \mathrm = \left( a_{21} , a_{22} , \cdots , a_{2n} \right) \\\\ & \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \vdots \\\\ & \boldsymbol a_m \ \mathrm = \left( a_{m1} , a_{m2} , \cdots , a_{mn} \right) \end{align}\] と表されるとき、 \[ \begin{align} A = \left( \begin{array}{c} \boldsymbol a_1 \\ \boldsymbol a_2 \\ \vdots \\ \boldsymbol a_m \end{array} \right) \end{align}\] と書くことがあります。
 行列の成分は一般に複素数を取りますが、特に成分がすべて実数である行列は実行列と呼ばれます。
 行列におけるイコールは次のように定義します。

 2つの行列 \( A \) と \( B \) が同じ型の行列であり、\( A \) と \( B \) の対応する成分がすべて等しいとき、\( A \) と \( B \) は等しいといい、このことを \( A=B \) で表す。すなわち、 \[ \begin{align} A = \left( a_{ij} \right) = \left( \begin{array}{cccc} a_{11} & a_{12} & \ldots & a_{1n} \\ a_{21} & a_{22} & \ldots & a_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ a_{m1} & a_{m2} & \ldots & a_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] \[ \begin{align} B = \left( b_{ij} \right) = \left( \begin{array}{cccc} b_{11} & b_{12} & \ldots & b_{1n} \\ b_{21} & b_{22} & \ldots & b_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ b_{m1} & b_{m2} & \ldots & b_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] と表されているとき、 \[ \begin{align} a_{ij} = b_{ij}\ \ \ \left( i = 1,2, \ldots ,m \ ; \ \ j = 1,2, \ldots ,n \right) \end{align}\] が成り立つことを、\( A=B \) で表す。

カヤ

続いて、行列に演算を定義していこう。まずは和と定数倍から。

  行列の和と定数倍


\[ 行列の和と定数倍\]  2つの \( \left( m, n \right) \) 型の行列 \( A \) 、\( B \) に対して、対応する成分の和を成分とする同じ型の行列を \( A \) と \( B \) のと呼び、\( A+B \) で表す。すなわち、 \[ \begin{align} A = \left( \begin{array}{cccc} a_{11} & a_{12} & \ldots & a_{1n} \\ a_{21} & a_{22} & \ldots & a_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ a_{m1} & a_{m2} & \ldots & a_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] \[ \begin{align} B = \left( \begin{array}{cccc} b_{11} & b_{12} & \ldots & b_{1n} \\ b_{21} & b_{22} & \ldots & b_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ b_{m1} & b_{m2} & \ldots & b_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] ならば、 \[ \begin{align} A + B = \left( \begin{array}{cccc} a_{11} + b_{11} & a_{12} + b_{12} & \ldots & a_{1n} + b_{1n} \\ a_{21} + b_{21} & a_{22} + b_{22} & \ldots & a_{2n} + b_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ a_{m1} + b_{m1} & a_{m2} + b_{m2} & \ldots & a_{mn} + b_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] である。
 また、複素数 \( c \) に対し、\( \left( m, n \right) \) 型の行列 \( A \) の各成分を \( c \) 倍して得られる同じ型の行列を、 \( A \) の \( c \) 倍と呼び、\( cA \) と表す。すなわち、 \[ \begin{align} cA = \left( \begin{array}{cccc} ca_{11} & ca_{12} & \ldots & ca_{1n} \\ ca_{21} & ca_{22} & \ldots & ca_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ ca_{m1} & ca_{m2} & \ldots & ca_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] である。特に、\( \left( -1 \right) A \) を \( -A \) で表す。 さらに、\( A + \left( - B \right) \) を \( A - B \) で表す。

 和と定数倍については、次の演算法則が成り立ちます。

\[ 行列の和と定数倍の演算法則\] \[ \begin{align} \left( A + B \right) + C &= A + \left( B + C \right) \\\\ A + B &= B + A \\\\ c \left( A + B \right) &= cA + cB \\\\ \left( c + d \right) A &= cA + dA \\\\ \left( cd \right) A &= c \left( dA \right) \end{align}\]

カヤ

次は行列の積についてみてみよう。




  行列の積


\[ 行列の積\]  \( A \) を \( \left( l,m \right) \) 型行列、\( B \) を \( \left( m,n \right) \) 型行列とする。 \[ \begin{align} A = \left( \begin{array}{cccc} a_{11} & a_{12} & \ldots & a_{1m} \\ a_{21} & a_{22} & \ldots & a_{2m} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ a_{l1} & a_{l2} & \ldots & a_{lm} \end{array} \right) \end{align}\] \[ \begin{align} B = \left( \begin{array}{cccc} b_{11} & b_{12} & \ldots & b_{1n} \\ b_{21} & b_{22} & \ldots & b_{2n} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ b_{m1} & b_{m2} & \ldots & b_{mn} \end{array} \right) \end{align}\] と表されているとき、積 \( AB \) を次式で定義する。 \[ \begin{align} AB = \left( \begin{array}{cccc} \sum _{j = 1} ^m a_{1j} b_{j1} & \sum _{j = 1} ^m a_{1j} b_{j2} & \ldots & \sum _{j = 1} ^m a_{1j} b_{jn} \\ \sum _{j = 1} ^m a_{2j} b_{j1} & \sum _{j = 1} ^m a_{2j} b_{j2} & \ldots & \sum _{j = 1} ^m a_{2j} b_{jn} \\ \vdots & \vdots & & \vdots \\ \sum _{j = 1} ^m a_{lj} b_{j1} & \sum _{j = 1} ^m a_{lj} b_{j2} & \ldots & \sum _{j = 1} ^m a_{lj} b_{jn} \end{array} \right) \end{align}\]

 行列の積は、行列の和と比べると少しわかりにくいかもしれません。 具体例を一つ挙げてみると、 \[ \begin{align} A = \left( \begin{array}{cccc} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 1 & 3 \\ \end{array} \right) , \ B = \left( \begin{array}{cccc} 1 & 3 \\ 2 & 2 \\ 3 & 1 \\ \end{array} \right) \end{align}\] とすれば、 \[ \begin{align} AB &= \left( \begin{array}{cccc} 1 \cdot 1 + 2 \cdot 2 + 3 \cdot 3 & 1 \cdot 3 + 2 \cdot 2 + 3 \cdot 1 \\ 2 \cdot 1 + 1 \cdot 2 + 3 \cdot 3 & 2 \cdot 3 + 1 \cdot 2 + 3 \cdot 1 \\ \end{array} \right) \\\\ &= \left( \begin{array}{cccc} 14 & 10 \\ 13 & 11 \\ \end{array} \right) \end{align}\] となります。


 \( A \) が \( \left( l,m \right) \) 型行列、\( B \) が \( \left( m,n \right) \) 型行列であって、\( B \) の列ベクトルを \[ \begin{align} \boldsymbol b_1 ,\ \ \boldsymbol b_2 ,\ \ \cdots \ ,\ \boldsymbol b_n \end{align}\] とすれば、 \( \left( l,n \right) \) 型行列 \( AB \) の列ベクトルは、 \[ \begin{align} A \boldsymbol b_1 ,\ A \boldsymbol b_2 ,\ \cdots \ ,\ A \boldsymbol b_n \end{align}\] となります。 そのため、 \[ \begin{align} AB = \left( A \boldsymbol b_1 \ \ A \boldsymbol b_2 \ \ \cdots \ \ A \boldsymbol b_n \right) \end{align}\] と表すことがあります。 また、\( A \) の行ベクトルを \[ \begin{align} \boldsymbol a_1 ,\ \ \boldsymbol a_2 ,\ \ \cdots \ ,\ \boldsymbol a_l \end{align}\] とすれば、\( AB \) の行ベクトルは、 \[ \begin{align} \boldsymbol a_1 B ,\ \boldsymbol a_2 B ,\ \cdots \ ,\ \boldsymbol a_l B \end{align}\] となります。そのため、 \[ \begin{align} AB = \left( \begin{array}{c} \boldsymbol a_1 B \\ \boldsymbol a_2 B \\ \vdots \\ \boldsymbol a_l B \end{array} \right) \end{align}\] と表すことがあります。


 行列の積については、次の演算法則が成り立ちます。

\[ 行列の積の演算法則\] \[ \begin{align} \left( A B \right) C &= A \left( B C \right) \\\\ A \left( B + C \right) &= AB + AC \\\\ \left( A + B \right) C &= AC + BC \\\\ c \left( AB \right) &= \left( cA \right) B = A \left( cB \right) \end{align}\]

カヤ

行列には様々な応用がある。そういう応用も追々見ていこうと思っているぞ。

ナユミ

わかったわ。

  追記:零行列


\[ \begin{align} 零行列 \end{align}\]  成分がすべて 0 であるような \( \left( m , n \right) \) 型行列を \( \left( m , n \right) \) 型零行列と呼び、\( O_{m , \ n} \) と表す。 単に \( O \) と表すこともある。
 任意の \( \left( m , n \right) \) 型行列 \( A \) に対して、次が成り立つ。 \[ \begin{align} & A + O = A , \ A - A = O , \ 0A = O \\\\ & AO = O , \ OA = O \end{align}\]



参考:
[1] 齋藤正彦、線型代数入門、東京大学出版会、1966年3月31日発行